تعريف بحران از منظر روزنامه‌نگاري:

در حرفه روزنامه‌نگاري معناي بحران با معناي اين واژه در بسياري از حرفه‌هاي ديگر متفاوت است. آنچه که در روزنامه‌نگاري كار روزمره است، در بسياري از حرفه‌هاي ديگر كار بحراني تلقي مي‌شود. روزنامه‌نگار تا آخرين روزي كه در اين حرفه است، هر روز با واقعه‌اي بي‌سابقه و غالباً غافلگيركننده، روبه‌ رو است كه دربارة آن بايد تصميمي بي‌سابقه بگيرد؛ از كلمات و جملاتي كه بعضي از آنها را تا آن روز هرگز به‌كار نبرده استفاده كند؛ و محصول نهايي را با آرايشي كاملاً نو درست در دقيقه معين و در حجم معين عرضه كند و آن گاه با دلهره منتظر بماند تا مطمئن شود كه محصولي كه رقيب او در روزنامه‌اي ديگر توليد كرده بهتر از محصول او نيست. چنين وضعي در بسياري از حرفه‌ها وضع بحراني است، اما براي روزنامه‌نگار اين سرنوشت هر روزي است. در روزنامه‌نگاري به اين شرح وظيفه مي‌گوييم "كار روزمره". در بسياري از مشاغل ديگر، چنين نيست. در آنها غالباً، جز موارد استثنايي، كار امروز تكرار همان كار ديروز يا پريروز يا هفته پيش است، با مراجعاني كه فقط نام‌هاي متفاوتي دارند. اما با اين همه، روزنامه‌نگار در "كار روزمره" گاهي ناگهان از وقايعي مطلع می شود، كه به آن مي‌گوييم "بحران" ؛ وقايعي چون سيل، زلزله، انفجار، جنگ، عمليات تروريستي و... .

روزنامه نگاری بحران:

انعکاس اخبار به ویژه در مورد بحران ها ؛ در روزنامه ها با سایر رسانه ها متفاوت است. رسانه ها و شبکه های اجتماعی به دلیل امکان پوشش آنی و انتشار مستمر و گسترده حوادث معمولا منبع دریافت و آگاهی از وقوع حوادث و همچنین محل رجوع سریع و اولیه افراد جهت کسب اطلاع از کم و کیف بحران هستند. اما روزنامه ها و رسانه های مکتوب چنین خاصیتی ندارند چرا که با تأخیر منتشر شده و آنهایی که باید اطلاعات لازم از بحران را کسب نموده باشند، از راه های سریعتر و مطلوب تر این کار را انجام داده اند. از طرفی هم دریافت اخبار از طریق روزنامه معمولاً مستلزم پرداخت هزینه و صرف وقت جهت به دست آوردن آن می باشد. لذا منبع خوبی برای دریافت سریع اخبار نمی باشد. شاید با این دیدگاه ؛ عده ای دوران روزنامه های مکتوب را به سر آمده قلمداد کنند. اما در علم رسانه ؛ هیچ رسانه ای نمی میرد بلکه کامل تر می شود. برای مطبوعات هم در این عرصه، وظیفه و نقشی بسیار گرانسنگ تعریف شده است.

تحقیقات نشان داده که از دید مخاطبان، رسانه های مکتوب (کتاب، روزنامه ها و سایر نشریات) بسیار مستندتر و قابل اعتمادتر می باشند. این امر رسالت سنگینی برای مطبوعات بویژه در بحران ها ایجاد کرده است. مطالعات و پژوهش های مختلف نشان داده اند که رسانه ها می توانند نقش حیاتی در قبل، حین و بعد از بحران ها ایفا کنند. رسانه ها کارکردهای بسیار مهمی در ابعاد مختلف بحران دارند و مشارکت آن ها برای مدیریت بهینه بحران بسیار ضروری است.

قبل از بحران:

عمده وظیفه مطبوعات، قبل از بحران ؛ آموزش، آگاه سازی و فرهنگ سازی است.

مطلبی که در باب آموزش رسانه ها و مطبوعات در مراحل پیش از بحران می توان بر آن تاکید داشت، انتشار مطالب آموزشی است برای شناساندن بحران های مختلف در جهت بالا بردن سطح آگاهی و شناخت مخاطبان و همچنین بیان تجربه دیگر کشورها و چگونگی رفتار مردم در بحران ها در قالب مصاحبه و گزارش و... می باشد.

به عنوان مثال در میان اخبار اندوهناک زلزله و سونامی ژاپن در ۱۱ مارس ۲۰۱۱ ، خبری شگفت انگیز تحسین همه مردم سراسر جهان را برانگیخت و آن رفتار تقریبا تمامی ژاپنی ها در مواجهه با این مصیبت و فاجعه بود. بیان و گزارش این واقعه و نحوه مواجهه مردم ژاپن با آن بحران می تواند در فرهنگ سازی صحیح در برخورد با بحران ها کمک شایان توجهی بکند. مردم ژاپن بر اساس آموزه هایی که قبلا برای رویارویی با شرایط اضطراری به آنها آموزش داده شده بود بدون ترس و با آرامش کامل با این رخداد طبیعی و اثرات آن برخورد کردند. آنها با رضایت کامل برای دریافت غذا در صف ها ایستادند و هرکدام به اندازه محدود برداشتند. اما همگان شاهد بودند که در زلزله و سونامی "آچه" که در دسامبر ۲۰۰۴ رخ داد، مردم اندونزی چقدر دچار وحشت شدند. اخبار و گزارش های وقوع غارتگری و چپاول در برخی از نقاط آچه در بیشتر رسانه ها منتشر شد. اگر فرهنگ سازی صحیح مواجهه با بحران در اینجا هم صورت می گرفت چه بسا مردم به صورت دیگری برخورد می کردند.

داستان دیگری که در آچه شنیده شد مربوط به عقب نشینی ناگهانی آب دریا پیش از وقوع سونامی بود. وقتی که این اتفاق افتاد بخش بزرگی از ساحل دریا به طور ناگهانی هویدا شد و تعداد زیادی از مردم به سوی بخش های آشکار شده کف دریا شتافتند. آنها از این موضوع آگاه نبودند که این عقب نشینی و پسروی آب، شروع یک فاجعه است. در مدت زمان کوتاهی پس از آن، آب دریا با شدت و سرعتی غیر قابل تصور دوباره به ساحل برگشت. بسیاری از افراد که در ساحل حضور داشتند تنها به دلیل آنکه اطلاعات کافی از این رخداد طبیعی نداشتند به سرنوشت شومی دچار شدند. قطعا در صورتی که این اطلاعات پایه در اختیار آنها قرار می گرفت این داستان به گونه دیگری رقم می خورد.

تجربیات اخیر بر این نکته تاکید می نماید که مهمترین عامل در مدیریت بحران، سطح آمادگی جامعه و شهروندان در مواجهه با سوانح است. از نخستین سال های دوران کودکی، مردم ژاپن اطلاعات مهم و عملی در مورد سوانح دریافت می کنند؛ لذا در این مورد که در شرایط بحران بایستی چگونه رفتار و عمل نمایند، کاملا آگاهی دارند. اما در آچه این چنین نبوده است. آنها حتی از دانستن اطلاعات بسیار ابتدایی از جمله اینکه در صورت عقب نشینی سریع و ناگهانی آب دریا، وقوع سونامی حتمی است، بهره ای نبرده بودند.

نکته مهم دیگر در حوزه مطبوعات، آموزش نحوه مواجهه روزنامه نگاران با بحران، تشکیل اتاق خبر و تقسیم کار است.

یک روزنامه‌نگار حرفه‌اي باید در همه شرایط آمادگی داشته باشد، در دنیا معمولا روزنامه‌نگاری جنگ و بحران - که یکی ساخته انسان و ديگري طبيعي است - به همراه يكديگر آموزش داده مي‌شوند ولي هیچ کدام از اینها لزوم آمادگی اتاق خبر را نفی نمی‌کنند. اگر حادثه ای در جایی اتفاق بیفتد و روزنامه‌نگار فکر می‌کند باید آنجا باشد باید آمادگی رسیدن به محل حادثه را از همه نظر داشته باشد.

متاسفانه برخي از روزنامه‌نگاران نه مطالعه می‌کنند و نه وقت کافی می‌گذارند. تنها روز به روز تیترها درشت‌تر وعکس‌ها هیجانی تر می‌شوند؛ برای مثال در حال حاضر چند نفر از روزنامه‌نگاران الان از شرایط منابع آبی کشور، شرایط لوله‌هاي انتقال گاز و يا از موقعيت گسل‌ها و... آگاه هستند؟ باید در اتاق‌هاي خبر از قبل تقسیم کار وجود داشته باشد. آیا این اطلاعات در اختیار روزنامه نگاران قرار دارد که جایگزین‌های آن‌ها در شرايط بحراني چیست؟

اطلاعات جامع و فراگیر، کلید آمادگی در برابر بحران است و مطبوعات همواره در خط مقدم فراهم آوردن و ارائه این اطلاعات هستند.

حین بحران:

مهمترین اقدام یک روزنامه‌نگار و مطبوعات حرفه‌اي در این مرحله، این است که باید تلاش شود در شرایط بحران به جای روانی کردن جو حاکم بر جامعه، آن را عقلانی کند و از تبدیل بحران به بحرانی دیگر بپرهيزد. به عنوان نمونه "این درست نیست که روزنامه‌نگاران هنگام پوشش بحران، فضا را هیستریک کنند؛ چرا فکر می‌کنند در این نوع از شرایط فقط باید به شکل پمپاژی و پی در پی عکس منتشر کنند؟" رسانه های مکتوب، رسالتی بسیار مهمتر از این دارند. در واقعه 11 سپتامبر در آمریکا عکسی از اجساد له شده، سوخته و... منتشر نشد. فردای واقعه ۱۱سپتامبر (حادثه برج های دوقلوی نیویورک) روزنامه USA TODAY چهار میلیون تیراژ داشت و تك نسخه آن در سايت اي بي در روز 12 سپتامبر 63 دلار فروخته مي‌شد ولی تمام کسانی که این روزنامه را خریدند به زعم خود، ضرر کردند زیرا عکسی به جز فردی که خود را از بالای برج پرتاب می کند نداشت. آنچه در اين روزنامه به چاپ و انتشار رسيده بود عمدتاً سنگ و آهن به جا مانده از واقعه بود.

لذا آنچه که در روزنامه‌نگاري بحران مهم است توجه به سه آیتم سابقه بحران، آینده بحران و نحوه ورود به خود بحران است كه روزنامه‌نگار حرفه‌اي بايد در مواقع بحرانی در نظر بگيرد.

آیتم اول مربوط به گذشته، تاریخچه و سابقه بحران، آیتم دوم نگاه به آینده است و اینکه توجه کنیم بحران در آينده به چه سمتی می‌رود و آیتم سوم نحوه ورود به بحران است، روزنامه‌نگاران حرفه‌اي با تكيه بر اخلاق حرفه‌اي وارد بحران‌ها مي‌شوند، تلاش مي‌كنندکه چطور می‌توان از میزان درد و آلام جامعه کم کرد.

آیتم سوم، بخش حرفه‌ای، دردآور و سخت ماجراست که به شرایط حال مربوط می‌شود. چطور باید به موضوع ورود کنیم؟ انتخاب سوژه، اطلاع رسانی و تحلیل در مورد آن ؛ نیازمند دقت و وسواس خاص فکری است و حرفه ای بودن یک روزنامه نگار اینجا نمود بیشتری پیدا می کند.

پس از بحران:

نقش مطبوعات پس از بحران ها اگر بیشتر از مراحل قبلی نباشد، کمتر هم نیست.  مطبوعات در این مرحله نیز وظایف بسیار مهمی بر عهده دارند. کسب اعتبار و حفظ مخاطب، اقدام تدریجی و مستمر را می طلبد و نحوه عملکرد روزنامه ها در هر مرحله از بحران در مراحل دیگر اثرگذار است. مرحله بعد از بحران، مرحله خوشه چینی است باید از این مرحله حداکثر استفاده را کرد. معمولا مطبوعات غیرحرفه ای با پایان ظاهری بحران، کار خود را پایان یافته می دانند.

اقدام مطبوعات در مرحله بعد از بحران در مراحل ذیل ضروی است. الف- اطلاع رسانی برای تقویت همبستگی با آسیب دیدگان، ب- اطلاع رساني و آموزش براي كاهش آلام بازماندگان، ج- بررسي چگونگي و نحوه مواجهه سازمان هاي مسئول با بحران و د- واکاوی و تحلیل چگونگی و علل حادثه یا بحران.

نتیجه گیری:

مطالعات و یژوهش های مختلف نشان داده اند که رسانه ها می توانند نقش حیاتی در قبل، حین و بعد از بحران ها بازی کنند. رسانه ها در مراحل سه گانه بحران سه کارکرد دارند، اولین کارکرد آنها کارکرد قبل از بحران است که با انتقال تجربیات دیگر کشورها زمینه های آموزش در حین بحران و شرایط مختلف را به مردم آموزش می دهند. نکته دوم در حین بحران می باشد که در زمان وقوع بحران، نقش رسانه ها به حساس ترین وضع خودش می رسد که چگونه با بحران مقابله کرد تا عوارض و پیامدهایش به حداقل برسد و در مرحله بعد از بحران رسانه با شیوه های مختلف تقویت روحی و اجتماعی مردم، نظارت و بررسی های دقیق و کارشناسی می تواند از درگیر شدن مجدد جامعه و مردم در بحران های بعدی جلوگیری کنند.